Hüquq normaları nədir? Necə müəyyənləşir?

“Norma” latın dilindən tərcümə olunub qayda, nümunə mənasında işlənir. Hər bir normada davranış nümunəsi kimi görünən ümumi davranış qaydaları var. Normada ilk növbədə burada müəyyən edilmiş qaydaların həyata keçirilməsi şərtləri nəzərdə tutulur, normanın bu hissəsi hüquq elmində fərziyyə adlanır. Məsələn, pensiya hüququ norması yaşa görə pensiyanın təyin edilməsi şərtlərini göstərir. İkincisi, hüquq normaları özünü davranış qaydalarını, hüquq subyektlərinin hüquq və vəzifələrini, yəni dispozisiyasını müəyyən edir. Məsələn, ailə hüququ normalarına görə, valideynlər övladlarına təhsil verməyə, onların fiziki inkişafı və tərbiyəsinə diqqət yetirməyə borcludurlar. Üçüncüsü, hüquq normaları elə məcburi tədbirləri müəyyən edir ki, dövlət orqanları normadakı göstərişləri yerinə yetirməyən və ya lazımınca yerinə yetirməyən şəxslərə qarşı bu məcburi tədbirləri (sanksiyaları) tətbiq etmək imkanına malik olsunlar. Bunlar intizam (töhmət, işdən azad etmə və s.), inzibati (cərimə və s.) və cinayət (həbs və s.) sanksiyaları ola bilər. Hüquq normaları müəyyən edir: 1. Onu kim, nə vaxt və hansı şəraitdə icra etməlidir? (hipoteza) 2. Bu icra nədən ibarət olmalıdır? (məsləhət) 3. Normların həyata keçirilməsi hansı nəticələrə səbəb olur? (sanksiya) Lakin bütün normalar belə üç elementli struktura malik deyil. İnsanların davranışlarını müəyyən edən hüquq normaları subyektiv hüquqlar verməklə və ya onlara vəzifələr qoymaqla onların fəaliyyətini tənzimləyir. Odur ki, hüquq normalarını insanlara və onların kollektivlərinə subyektiv hüquqlar verməklə, onlara müvafiq hüquqi vəzifələr qoymaqla davranışlarını tənzimləyən ümumi qayda hesab etmək olar. Rəsmi olaraq elan edilmiş (nəşr olunmuş) hüquq norması dövlət məcburiyyəti xarakteri daşıyır, yəni onun həyata keçirilməsi bütün vətəndaşlar, vəzifəli şəxslər, dövlət orqanları, ictimai təşkilatlar üçün məcburidir. Qanunlarda daha mühüm hüquq normaları təsbit edilir. Lakin qanunlarla yanaşı, başqa normativ aktlar da (prezidentin fərmanları, hökumət qərarları və s.) mövcuddur. Hüquq normaları həmişə ümumi xarakter daşıyır, yəni bütün oxşar hallara şamil edilir, təkrar tətbiqin mümkünlüyünü nəzərdə tutur. Hal-hazırda və ya gələcəkdə bu hüquq normaları ilə tənzimlənən münasibətlərin iştirakçısı ola biləcək qeyri-müəyyən sayda hüquq subyektlərinə yönəldilmişdir. Hüquq normalarını müxtəlif əlamətlərə görə təsnif etmək olar. Normadakı müddəanın xarakterindən asılı olaraq hüquq normalarını aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar: 1. İcazə verən normalar (norma - icazələr, nə etmək olar). Məsələn, Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 26-cı maddəsində göstərilir ki, hər kəs öz hüquq və azadlıqlarını qanunla qadağan olunmayan bütün vasitələrlə müdafiə etmək hüququna malikdir; 2. Məcburi normalar (nə etməli). Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının IV fəsli belə normaları təsbit etmişdir. 3. Qadağa normaları (nə etməməli) Məsələn, Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 6-cı maddəsinə görə Azərbaycan xalqının heç bir hissəsi, sosial qrupu, təşkilatı və ya hər hansı bir şəxs hakimiyyəti həyata keçirmək səlahiyyətini qəsb edə bilməz. Ailə hüququ normalarına görə, valideynlər övladlarına təhsil verməyə, onların fiziki inkişafı və tərbiyəsinə diqqət yetirməyə borcludurlar.